Living Labs (Ζωντανά Εργαστήρια) και Strategic Hub (Στρατηγικός Κόμβος) στη Δυτική Μακεδονία: προς την υλοποίηση με τη συμβολή όλων

Σε μια περιοχή σε παραγωγική και οικονομική μετάβαση, η καινοτομία αποκτά πρακτική αξία όταν συνδέει την επιστημονική γνώση με τις ανάγκες των επιχειρήσεων, των πολιτών και της κοινωνίας. Με πρωτοβουλία της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας, μέσω του Περιφερειακού Ταμείου Ανάπτυξης, νομικού προσώπου ιδιωτικού δικαίου της Περιφέρειας, εργαζόμαστε για την προετοιμασία και τη σταδιακή υλοποίηση των Living Labs (Ζωντανών Εργαστηρίων) ως βασικού συστατικού του Western Macedonia Strategic Hub (Στρατηγικού Κόμβου Δυτικής Μακεδονίας).

Προσπαθούμε να μετατρέψουμε αυτόν τον σχεδιασμό σε λειτουργικές υποδομές, υπηρεσίες και συνεργασίες. Σήμερα βρισκόμαστε στη φάση της προετοιμασίας. Για να προχωρήσουμε, χρειαζόμαστε τη συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων και τη συμβολή κάθε ανθρώπου που μπορεί να προσφέρει γνώση, εμπειρία, προτάσεις και τεκμηριωμένη τοποθέτηση.

Η διεθνής προσέγγιση για τις regions in industrial transition (περιφέρειες σε βιομηχανική μετάβαση) δίνει έμφαση στην οικονομική διαφοροποίηση, στις δεξιότητες, στην επιχειρηματικότητα και στον πειραματισμό με συμμετοχή των τοπικών φορέων. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσουμε τη δική μας προσπάθεια για εφαρμοσμένη περιφερειακή καινοτομία, με προσεγγίσεις προσαρμοσμένες στον τόπο και συνεργατική διακυβέρνηση.¹

Η επιστημονική λογική των Ζωντανών Εργαστηρίων

Τα Ζωντανά Εργαστήρια αποτελούν οικοσυστήματα Open Innovation (ανοιχτής καινοτομίας), στα οποία ερευνητές, επιχειρήσεις, δημόσιοι φορείς και πολίτες συνδιαμορφώνουν και δοκιμάζουν λύσεις σε πραγματικές συνθήκες. Η co-creation (συνδημιουργία) εντάσσει τους χρήστες στον σχεδιασμό, στον πειραματισμό και στην αξιολόγηση. Αυτή η συνεργασία εκφράζει το μοντέλο της Τετραπλής Έλικας.²

Η επιστημονική βιβλιογραφία αναδεικνύει την πολυεπιστημονική διάσταση των Ζωντανών Εργαστηρίων και καταγράφει προκλήσεις διακυβέρνησης, προσέλκυσης χρηστών, βιωσιμότητας και κλιμάκωσης. Για εμάς, αυτές γίνονται απαιτήσεις σχεδιασμού: σαφές πρόβλημα, ενεργή συμμετοχή, καθορισμένες ευθύνες και τεκμηριωμένη αξιολόγηση.³

Η προσέγγισή μας συνδέεται με τα Regional Innovation Systems (συστήματα περιφερειακής καινοτομίας), που αναδεικνύουν τη σημασία των θεσμικών διασυνδέσεων και της μάθησης μέσω αλληλεπίδρασης. Επιδιώκουμε να ενισχύσουμε την ικανότητα των επιχειρήσεων και των τοπικών φορέων να αξιοποιούν γνώση, να δοκιμάζουν τεχνολογίες και να λαμβάνουν καλύτερα τεκμηριωμένες αποφάσεις.⁴

Strategic Hub (Στρατηγικός Κόμβος): ο σχεδιασμός μιας κοινής προσπάθειας

Με τον Στρατηγικό Κόμβο επιδιώκουμε να συγκροτήσουμε ένα ανοικτό σύστημα συνεργασίας, με πεδίο σχεδόν το σύνολο των φορέων της Δυτικής Μακεδονίας και την ευρύτερη κοινωνία. Κάθε φορέας, επιχείρηση, επαγγελματίας, ερευνητής, κοινωνική ομάδα και ενδιαφερόμενος πολίτης μπορεί να συνεισφέρει τη γνώση, την εμπειρία, την εξειδίκευση, τη δικτύωση και τις απόψεις του. Η πλήρης λειτουργική σύνδεση αυτών των δυνατοτήτων σε μια κοινή διαδρομή υποστήριξης αποτελεί στόχο που προσπαθούμε να υλοποιήσουμε σταδιακά.

Στον σχεδιασμό του Στρατηγικού Κόμβου εντάσσουμε και τους τέσσερις πυλώνες του περιφερειακού σχεδιασμού: Ζώνη Καινοτομίας και Ζωντανά Εργαστήρια, επιχειρηματικότητα, απασχόληση και δεξιότητες, κοινωνική οικονομία. Με την πρωτοβουλία της Περιφέρειας επιδιώκουμε να οργανώσουμε αυτή τη σύνδεση, με το ΠΤΑ ως επιτελικό συντονιστή και τα επιμέρους υποσυστήματα ως εξειδικευμένες δομές εφαρμογής. Στο εσωτερικό του πρώτου πυλώνα, ο σχεδιασμός της Ζώνης Καινοτομίας αποτυπώνει τρία επίπεδα: πρώτο το Τεχνολογικό Πάρκο Κοζάνης, δεύτερο τον Κόμβο Υδρογόνου (Hydrogen Hub) στην Πτολεμαΐδα και τρίτο τα έξι Ζωντανά Εργαστήρια.⁵

Η αρχή No Wrong Door (καμία λάθος είσοδος) εκφράζει τον στόχο μας: από όποια δομή και αν ξεκινά ένα αίτημα, να οδηγείται στην κατάλληλη υπηρεσία, με κοινή παρακολούθηση και συνέχεια στην εξυπηρέτηση. Επιδιώκουμε διαλειτουργικά υποσυστήματα, με σαφείς ρόλους, επαρκείς υπηρεσίες και δυνατότητα συνεργασίας, ώστε ο πολίτης, η επιχείρηση και η κοινωνία να λαμβάνουν ολοκληρωμένη υποστήριξη.

Με την προβλεπόμενη αρχιτεκτονική hub & spoke (κεντρικός κόμβος και θεματικές ή χωρικές ακτίνες), επιδιώκουμε να συνδέσουμε τον κεντρικό συντονισμό με τους κόμβους εφαρμογής. Ως κύριος της πράξης, το ΠΤΑ έχει την ευθύνη του συνολικού σχεδιασμού και του κεντρικού συντονισμού· οι συμπράττοντες φορείς διατηρούν την ευθύνη των υποέργων τους. Η συνεργασία, η μεταφορά γνώσης και η πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες αποτελούν βασικές λειτουργίες των ενδιάμεσων μηχανισμών καινοτομίας.⁶

Η σχεδιαζόμενη προγραμματική συνεργασία των δέκα φορέων

Στο ειδικό πλαίσιο της πράξης των Ζωντανών Εργαστηρίων και της Ζώνης Καινοτομίας, η προγραμματική συνεργασία προβλέπει τη συμμετοχή δέκα φορέων:⁷

1. Περιφερειακό Ταμείο Ανάπτυξης Δυτικής Μακεδονίας.
2. Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, μέσω του Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων Έρευνας.
3. Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ).
4. Επιμελητήριο Κοζάνης.
5. Επιμελητήριο Φλώρινας.
6. Επιμελητήριο Καστοριάς.
7. Επιμελητήριο Γρεβενών.
8. Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας / Τμήμα Δυτικής Μακεδονίας.
9. Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας / Παράρτημα Δυτικής Μακεδονίας.
10. Οικονομικό Επιμελητήριο της Ελλάδας / 5ο Περιφερειακό Τμήμα Δυτικής Μακεδονίας.

Με αυτή τη σχεδιαζόμενη σύμπραξη επιδιώκουμε να συνδέσουμε τον περιφερειακό αναπτυξιακό σχεδιασμό με την έρευνα, την τεχνολογία και την επαγγελματική και επιχειρηματική εμπειρία. Η προγραμματική συνεργασία των δέκα φορέων αποτελεί συγκεκριμένο πεδίο της προσπάθειας. Η συγκρότηση και η λειτουργική σύνδεση του ευρύτερου Στρατηγικού Κόμβου χρειάζονται τη συνεισφορά ολόκληρου του περιφερειακού οικοσυστήματος.

Έξι εργαστήρια και η προετοιμασία της υλοποίησης

Ο σχεδιασμός περιλαμβάνει έξι εργαστήρια με συμπληρωματικά αντικείμενα:

• CleanTech Living Lab (Ζωντανό Εργαστήριο Καθαρών Τεχνολογιών και Ενέργειας).
• AgroWine Living Lab (Ζωντανό Εργαστήριο Αγροδιατροφής και Οίνου).
• Mountain Economy Lab (Ζωντανό Εργαστήριο Ορεινών Όγκων).
• Lakes Economy Lab (Ζωντανό Εργαστήριο Λιμνών).
• RESALLIENCE Living Lab (Ζωντανό Εργαστήριο Κλιματικής Ανθεκτικότητας, Διαχείρισης Κινδύνων και Προσαρμογής).
• SMART Living Lab UoWM (Ζωντανό Εργαστήριο του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας για Έξυπνη Ενέργεια, Συνδημιουργία και Ψηφιακές Εφαρμογές).

Προβλέπουμε νέες παρεμβάσεις και την αξιοποίηση και αναβάθμιση του υφιστάμενου εργαστηρίου SMART. Ενδεικτικά, το Σχέδιο Δράσης περιλαμβάνει ψηφιακά δίδυμα πόλης στο εργαστήριο καθαρών τεχνολογιών, έξυπνη γεωργία στο εργαστήριο αγροδιατροφής και οίνου και πράσινες τεχνολογίες αποκατάστασης μεταλιγνιτικών εδαφών στο εργαστήριο ανθεκτικότητας.

Σήμερα προετοιμάζουμε τις συναντήσεις εκκίνησης ανά εργαστήριο, με κοινές κατευθύνσεις και εξειδικευμένο αντικείμενο για το καθένα. Επιδιώκουμε να συμφωνήσουμε τις επιχειρησιακές ευθύνες, να προσδιορίσουμε τις ανάγκες εξοπλισμού και υπηρεσιών και να επιλέξουμε τις πρώτες πιλοτικές εφαρμογές, στη βάση του Σχεδίου Δράσης, του Τεχνικού Δελτίου και της απόφασης ένταξης. Το επόμενο βήμα που επιδιώκουμε είναι η σταδιακή υλοποίηση, με τις αναγκαίες εγκρίσεις και διαδικασίες. Η πρόοδος προϋποθέτει τη συνεργασία όλων των συμμετεχόντων, σαφείς ευθύνες και χώρο για τη συνεισφορά της ευρύτερης κοινωνίας.⁸

Υφιστάμενες πρωτοβουλίες και εργαλεία που επιδιώκουμε να συνδέσουμε

Στον Στρατηγικό Κόμβο επιδιώκουμε να συνδέσουμε το σύνολο του περιφερειακού οικοσυστήματος με τις διαθέσιμες δομές, υπηρεσίες και εργαλεία υποστήριξης. Η σύνδεση αφορά τις ανάγκες των πολιτών, των επιχειρήσεων και των φορέων σε όλους τους πυλώνες. Ο διαγωνισμός καινοτομίας και η αναζήτηση εργασίας αποτελούν δύο ενδεικτικά πεδία αυτής της ευρύτερης προσπάθειας.

Ο WestBeyond (Διαγωνισμός και Διήμερο Καινοτομίας και Επιχειρηματικότητας Δυτικής Μακεδονίας) αποτελεί κοινή πρωτοβουλία του ΠΤΑ και του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, μέσω της Μονάδας Μεταφοράς Τεχνολογίας και Καινοτομίας, για την ανάδειξη ιδεών και τη σύνδεση της έρευνας με την αγορά. Ο κύκλος του 2026 προβλέπει υποβολές έως την 1η Νοεμβρίου και το διήμερο στις 10-11 Δεκεμβρίου. Αποτελεί υπαρκτό παράδειγμα συνεργασίας, του οποίου την εμπειρία επιδιώκουμε να αξιοποιήσουμε στην προσπάθεια σύνδεσης του ευρύτερου οικοσυστήματος.⁹

Αντίστοιχα, το ErgasiaPDM (ψηφιακή πύλη εργασίας και απασχόλησης στη Δυτική Μακεδονία) αποτελεί εργαλείο του ΠΤΑ για τη σύζευξη όσων αναζητούν εργασία με επιχειρήσεις που προσφέρουν θέσεις. Μπορούμε να το αξιοποιήσουμε στο πλαίσιο της ενιαίας υποστήριξης της απασχόλησης, συνδέοντας τις ανάγκες της περιφερειακής οικονομίας με τις δεξιότητες του ανθρώπινου δυναμικού.¹⁰

Σχεδιασμός της αξιολόγησης και αξιοποίηση ευρωπαϊκής εμπειρίας

Η επιτυχία χρειάζεται να αξιολογείται ως προς τη χρησιμότητα των εφαρμογών και την αξιοποίηση της γνώσης. Μαζί με τις εκροές (υποδομές, υπηρεσίες, δοκιμές) θέλουμε να παρακολουθούμε τα αποτελέσματα: υιοθέτηση λύσεων, τεχνική και οικονομική εφικτότητα, περιβαλλοντική επίδοση όπου εφαρμόζεται και δυνατότητα συνέχισης της λειτουργίας.

Για κάθε πιλοτική εφαρμογή επιδιώκουμε να ορίζουμε το πρόβλημα, τους συμμετέχοντες, τις αρχικές συνθήκες και τα κριτήρια αξιολόγησης. Η σύγκριση πριν και μετά τη δοκιμή θα χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη το πλαίσιο και τους παράγοντες που επηρεάζουν το αποτέλεσμα.

Από τη φάση της προετοιμασίας και κατά τη σταδιακή υλοποίηση, επιδιώκουμε να ενσωματώσουμε εμπειρία από ευρωπαϊκά παραδείγματα με τεκμηριωμένη εφαρμογή. Το Agrotopia (Ζωντανό Εργαστήριο θερμοκηπιακής και αστικής κηπευτικής στο Βέλγιο) συνδέει παραγωγούς, ερευνητές και παρόχους τεχνολογίας για συνδημιουργία, δοκιμή και επίδειξη λύσεων.¹¹ Το ολοκληρωμένο UNaLab (έργο αστικών εργαστηρίων για λύσεις βασισμένες στη φύση), του Horizon 2020 (Ορίζοντα 2020), ανέπτυξε μεθόδους συμμετοχής πολιτών, αξιολόγησης και μεταφοράς εμπειρίας.¹²

Ανοικτή πρόσκληση συμβολής στην προσπάθεια υλοποίησης

Επιδιώκουμε να ανοίξουμε έναν διάλογο με ευρωπαϊκά Ζωντανά Εργαστήρια, ερευνητικές ομάδες, επιχειρήσεις και φορείς περιφερειακής ανάπτυξης. Είμαστε ανοικτοί σε ανταλλαγή τεχνογνωσίας, επισκέψεις μάθησης, συνδιαμόρφωση πιλοτικών εφαρμογών και κοινές υποβολές σε συναφείς προσκλήσεις.

Ενδεικτικό πεδίο αποτελούν τα Excellence Hubs (Κόμβοι Αριστείας) του Horizon Europe, τα οποία εστιάζουν στην ενίσχυση της περιφερειακής καινοτομίας μέσω της σύνδεσης έρευνας, επιχειρήσεων, δημόσιων φορέων και κοινωνίας των πολιτών.¹³ Μας ενδιαφέρουν και άλλα πεδία συνεργασίας, με κοινό στόχο την αναβάθμιση των πραγματικών συστημάτων υποστήριξης της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας.

Η πρόσκλησή μας απευθύνεται σε όλους όσοι μπορούν να συνεισφέρουν με τη γνώση, την εμπειρία, τις προτάσεις και την τοποθέτησή τους. Οι ανάγκες και οι τεκμηριωμένες απόψεις των πολιτών και των χρηστών είναι απαραίτητες για να διαμορφώσουμε χρήσιμες εφαρμογές. Για θεσμική πληροφόρηση, διαθέσιμα εργαλεία και εκδήλωση ενδιαφέροντος συνεργασίας, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επισκέπτονται την επίσημη σελίδα του Στρατηγικού Κόμβου και να επικοινωνούν μέσω των επίσημων στοιχείων του Περιφερειακού Ταμείου Ανάπτυξης, αναφέροντας το πεδίο, την εμπειρία και τη συμβολή που προτείνουν. Επιδιώκουμε να διαμορφώσουμε συνεργασίες που θα μετατρέπουν τη γνώση και τη δικτύωση σε επαρκείς, διαλειτουργικές υπηρεσίες με πρακτική αξία για τον πολίτη, τις επιχειρήσεις και την κοινωνία. Η υλοποίηση είναι η κοινή προσπάθεια που έχουμε μπροστά μας και χρειάζεται τη συμμετοχή όλων όσοι μπορούν να συμβάλουν.

Δημήτρης Μαυροματίδης
Γενικός Διευθυντής Περιφερειακού Ταμείου Ανάπτυξης Δυτικής Μακεδονίας